आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा : Migration Certificate बंद! डिग्रीवर फोटो आणि QR Code सक्तीचा; वाचा ५ नवीन नियम

October 18, 2026 MSDhulap Team 13 min read

कॉलेज किंवा विद्यापीठातून एखादे साधे प्रमाणपत्र (Certificate) काढायचे म्हटले की विद्यार्थ्यांच्या अंगावर काटा येतो. कधी या खिडकीवर तर कधी त्या टेबलवर फेऱ्या माराव्या लागतात, ढीगभर कागदपत्रांच्या झेरॉक्स जोडाव्या लागतात आणि तरीही वेळेवर प्रमाणपत्र मिळेल याची खात्री नसते. पण आता विद्यार्थ्यांचा हा मनस्ताप कायमचा संपणार आहे! महाराष्ट्र शासनाच्या उच्च व तंत्र शिक्षण विभागाने १३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी एक अत्यंत ऐतिहासिक शासन निर्णय (GR) जारी केला आहे. या निर्णयानुसार आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा (Aaple Sarkar RTS Education Services) अंतर्गत आमूलाग्र बदल करण्यात आले असून, विद्यार्थ्यांना घरबसल्या आणि अत्यंत कमी वेळेत शैक्षणिक कागदपत्रे उपलब्ध करून दिली जाणार आहेत.

शासनाच्या या नवीन निर्णयामुळे महाविद्यालये, विद्यापीठे, तंत्र शिक्षण संचालनालय (DTE), कला संचालनालय (DoA) आणि एमएसबीटीई (MSBTE) यांच्या कामकाजात मोठी क्रांती घडणार आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, वर्षानुवर्षे विद्यार्थ्यांना त्रासदायक ठरलेली ‘मायग्रेशन सर्टिफिकेट’ (Migration Certificate) देण्याची पद्धत आता कायमची बंद करण्यात आली आहे. तसेच पूर्वीच्या ६६ सेवांऐवजी आता फक्त १७ महत्त्वाच्या सेवाच सुरू राहणार आहेत. नेमका हा शासन निर्णय काय आहे? कोणत्या सेवा बंद झाल्या आणि विद्यार्थ्यांना याचा कसा फायदा होणार? चला, अगदी सोप्या भाषेत सविस्तर जाणून घेऊया.

Table of Contents

आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा (Aaple Sarkar RTS Education Services):

उच्च व तंत्र शिक्षण विभागामार्फत विद्यार्थ्यांना दिल्या जाणाऱ्या जुन्या सेवांचा अभ्यास करण्यासाठी १७ एप्रिल २०२६ रोजी एका विशेष अभ्यासगटाची नेमणूक करण्यात आली होती. या अभ्यासगटाने केलेल्या शिफारशींचे मुख्यमंत्री सचिवालयाच्या पुनर्विलोकन समितीने बारकाईने परीक्षण केले. विद्यार्थ्यांना प्रमाणपत्रे मिळताना होणारा प्रशासकीय विलंब कसा टाळता येईल आणि आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा (Aaple Sarkar RTS Education Services) अधिक गतिमान कशी करता येईल, यावर विचार करून २९ सप्टेंबर २०२६ च्या राज्यस्तरीय समितीच्या बैठकीत या नवीन सुधारणांना अंतिम मान्यता देण्यात आली. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी याबाबतचा अधिकृत शासन निर्णय जाहीर करण्यात आला आहे.

६६ वरून आता फक्त १७ सेवा: सेवांचे सुसूत्रीकरण (Service Rationalisation)

पूर्वी उच्च व तंत्र शिक्षण विभागाच्या अंतर्गत लोकसेवा हक्क कायद्यानुसार (RTS Act 2015) एकूण ६६ सेवा अधिसूचित करण्यात आल्या होत्या. परंतु यातील अनेक सेवा कालबाह्य झाल्या होत्या किंवा एकाच प्रकारच्या कामासाठी वेगवेगळ्या नावांनी सेवा अस्तित्वात होत्या. त्यामुळे विद्यार्थ्यांचा गोंधळ उडायचा. आता नवीन GPR प्रणाली अंतर्गत आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा (Aaple Sarkar RTS Education Services) अधिक सुटसुटीत करण्यात आली आहे:

GPR पूर्वीच्या एकूण सेवा: ६६ सेवा
कायमस्वरूपी बंद केलेल्या सेवा (Eliminated): ३२ सेवा (परिशिष्ट-ब प्रमाणे)
इतर सेवांमध्ये विलीन/समायोजित केलेल्या सेवा (Merged): १७ सेवा (परिशिष्ट-क प्रमाणे)
आता प्रत्यक्षात सुरू राहणाऱ्या सेवा (Retained): १७ सेवा (परिशिष्ट-ड प्रमाणे)

या सर्व १७ प्रमुख सेवा नागरिकांना आणि विद्यार्थ्यांना शासनाच्या अधिकृत ‘आपले सरकार’ (aaplesarkar.maharashtra.gov.in) पोर्टलवरून ऑनलाईन पद्धतीने उपलब्ध करून दिल्या जाणार आहेत.

विद्यार्थ्यांसाठी ५ सर्वात मोठे आणि क्रांतिकारी निर्णय!

१३ ऑक्टोबर २०२६ च्या शासन निर्णयाने राज्यातील सर्व विद्यापीठे, बोर्ड्स, स्वायत्त संस्था (Autonomous Institutes), संचालनालये आणि महाविद्यालयांवर ५ नवीन नियम बंधनकारक केले आहेत. आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा (Aaple Sarkar RTS Education Services) वापरणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्याला हे ५ नियम माहीत असणे गरजेचे आहे:

१. मायग्रेशन सर्टिफिकेट (Migration Certificate) कायमचे बंद!

एका विद्यापीठातून दुसऱ्या विद्यापीठात किंवा एका कॉलेजमधून दुसऱ्या कॉलेजमध्ये प्रवेश घेताना विद्यार्थ्यांना ‘मायग्रेशन सर्टिफिकेट’ सादर करावे लागत असे. यासाठी मोठी फी आणि अनेक दिवसांचा वेळ वाया जायचा. शासनाने आता स्पष्ट केले आहे की, मायग्रेशन सर्टिफिकेट देण्याची सेवा कालबाह्य झाली असून ती पूर्णपणे बंद करण्यात येत आहे. यापुढे राज्यातील कोणत्याही विद्यापीठाने, बोर्डाने, महाविद्यालयाने किंवा स्वायत्त संस्थेने विद्यार्थ्यांकडे मायग्रेशन सर्टिफिकेटची मागणी करू नये आणि ते देण्याची कार्यवाही सुद्धा करू नये, असे कडक आदेश देण्यात आले आहेत.

२. प्रमाणपत्रांवर DigiLocker संलग्न QR Code सक्तीचा

बनावट प्रमाणपत्रांना आळा घालण्यासाठी आणि कागदपत्रांची पडताळणी (Verification) सोपी करण्यासाठी आता सर्व विद्यार्थ्यांच्या पदविका (Diploma), पदवी (Degree) आणि पदव्युत्तर (Post Graduate) प्रमाणपत्रांवर कायमस्वरूपी पडताळणी करण्यायोग्य आणि डिजिलॉकर (DigiLocker) सोबत जोडलेला QR Code छापणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. यामुळे नोकरीच्या ठिकाणी किंवा परदेशात जाताना प्रमाणपत्रांची सत्यता काही सेकंदात तपासता येईल.

३. डिग्री आणि डिप्लोमा सर्टिफिकेटवर विद्यार्थ्याचा फोटो असणार

आतापर्यंत अनेक विद्यापीठांच्या डिग्री सर्टिफिकेटवर फक्त विद्यार्थ्याचे नाव असायचे. परंतु आता नवीन नियमानुसार, सर्व विद्यार्थ्यांच्या पदविका, पदवी आणि पदव्युत्तर प्रमाणपत्रांवर त्या विद्यार्थ्याचे छायाचित्र (Photograph) छापणे सर्व शैक्षणिक संस्थांना बंधनकारक करण्यात आले आहे.

४. अर्जामध्ये APAAR-ID चा समावेश बंधनकारक

केंद्र आणि राज्य शासनाच्या ‘वन नेशन, वन स्टुडंट आयडी’ संकल्पनेनुसार आता शैक्षणिक सेवांसाठी अर्ज करताना Enrollment Number (नोंदणी क्रमांक) सोबत विद्यार्थ्यांचा APAAR-ID (Automated Permanent Academic Account Registry) समाविष्ट करणे सक्तीचे करण्यात आले आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांचे सर्व शैक्षणिक रेकॉर्ड एकाच क्लिकवर उपलब्ध होतील.

५. प्रमाणित अभ्यासक्रम (Syllabus) ऑटो-डाऊनलोड सुविधा

अनेकदा विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणासाठी किंवा नोकरीसाठी आपल्या जुन्या अभ्यासक्रमाची (Syllabus Certification) प्रमाणित प्रत लागते. त्यासाठी पूर्वी अर्ज करावा लागायचा. आता शासनाने सर्व विद्यापीठे व संस्थांना आदेश दिले आहेत की, त्यांनी आपला प्रमाणित अभ्यासक्रम अधिकृत वेबसाईटवर प्रकाशित करून तिथेच Auto Download सुविधा उपलब्ध करून द्यावी. त्यामुळे अभ्यासक्रम प्रमाणित करून घेण्यासाठी आता वेगळा अर्ज करण्याची गरज उरलेली नाही.

आता ३० दिवसांऐवजी फक्त ७ दिवसांत मिळणार प्रमाणपत्रे! (कागदपत्रे आणि वेळेची बचत)

आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा (Aaple Sarkar RTS Education Services) अंतर्गत केवळ सेवांची संख्याच कमी केलेली नाही, तर अर्ज करण्याची प्रक्रिया कमालीची सोपी केली आहे. पूर्वी अर्जामध्ये २० ते २५ रकाने (Fields) भरावे लागायचे. आता APAAR-ID आणि युनिव्हर्सिटी डेटाबेसमुळे ८ ते १२ रकाने Auto-Filled (आपोआप भरले जाणारे) असतील.

तसेच, फाईल मंजूर होण्यासाठी पूर्वी ३ ते ४ अधिकाऱ्यांच्या (Desks) टेबलवरून फाईल फिरायची, ती आता फक्त २ डेस्कवर आणली आहे. सर्वात आनंदाची बाब म्हणजे अनेक सेवांसाठी आता एकही कागदपत्र (Zero Documents) अपलोड करण्याची गरज नाही! खालील तक्त्यावरून तुम्हाला या बदलांचा अचूक अंदाज येईल:

अ.क्र.	सेवेचे नाव (Retained Services)	पूर्वी लागणारी कागदपत्रे	आता लागणारी कागदपत्रे	पूर्वीचा कालावधी (दिवस)	नवीन कालावधी (दिवस)
१	डिग्री सर्टिफिकेट (Degree Certificate)	२	० (शून्य)	७ दिवस	७ दिवस
२	उत्तरपत्रिकेची फोटोकॉपी (Photocopy of Answer Sheet)	१	० (शून्य)	१५ दिवस	७ दिवस
३	उत्तरपत्रिका पुनर्मूल्यांकन (Revaluation)	१	० (शून्य)	३० दिवस	१५ दिवस
४	ट्रान्सक्रिप्ट प्रमाणपत्र (Issuance of Transcripts)	९	फक्त १	२१ दिवस	७ दिवस
५	गुणांची पुनर्मोजणी (Retotaling of Marks)	४	० (शून्य)	१५ दिवस	७ दिवस
६	डुप्लिकेट मार्कशीट (Duplicate Marksheet)	३	फक्त १	२१ दिवस	७ दिवस
७	प्रोव्हिजनल डिग्री (Provisional Degree Certificate)	४	० (शून्य)	३० दिवस	७ दिवस
८	गुणपत्रिका/प्रमाणपत्र पडताळणी (Verification of Genuineness)	१०	फक्त २	३० दिवस	१४ दिवस
९	डुप्लिकेट डिग्री/डिप्लोमा सर्टिफिकेट	४	फक्त १	२१ दिवस	७ दिवस
१०	मूळ कागदपत्रे परत मिळणे (Returning Original Documents)	४	फक्त १	१५ दिवस	७ दिवस
११	चारित्र्य प्रमाणपत्र (Character Certificate)	१०	० (शून्य)	१५ दिवस	७ दिवस
१२	मार्कशीट/सर्टिफिकेटवरील नावात दुरुस्ती (Correction of Name)	४	फक्त १	२१ दिवस	१४ दिवस
१३	थकबाकी नसल्याचे प्रमाणपत्र (No Dues Certificate)	३	फक्त २	४ दिवस	४ दिवस
१४	बोनाफाईड सर्टिफिकेट (Bonafide Certificate)	४	० (शून्य)	१५ दिवस	७ दिवस
१५	शाळा/कॉलेज सोडल्याचा दाखला (Leaving Certificate)	५	फक्त १	४ दिवस	४ दिवस
१६	कलाकार प्रमाणपत्र (Issuance of Artist Certificate – DoA)	६	४	४५ दिवस	१५ दिवस
१७	पुतळ्याच्या मातीच्या प्रतिकृतीस मान्यता (Clay Model Approval)	६	५	४० दिवस	४० दिवस

वर दिलेला तक्ता पाहिल्यास लक्षात येते की, पूर्वी चारित्र्य प्रमाणपत्र (Character Certificate) किंवा गुणपत्रिका पडताळणीसाठी १०-१० कागदपत्रे जोडावी लागत होती. आता चारित्र्य प्रमाणपत्र, बोनाफाईड, प्रोव्हिजनल डिग्री आणि मुख्य डिग्री सर्टिफिकेटसाठी शून्य कागदपत्रे लागणार आहेत आणि अवघ्या ७ दिवसांत काम पूर्ण होणार आहे!

कायमस्वरूपी बंद करण्यात आलेल्या ३२ सेवा कोणत्या? (परिशिष्ट-ब)

शासनाने आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा (Aaple Sarkar RTS Education Services) पोर्टलवरून ज्या ३२ अनावश्यक किंवा कालबाह्य सेवा बंद केल्या आहेत, त्यातील प्रमुख सेवा खालीलप्रमाणे आहेत:

विद्यापीठ स्तरावरील बंद सेवा: मायग्रेशन सर्टिफिकेट व डुप्लिकेट मायग्रेशन सर्टिफिकेट, पात्रता प्रमाणपत्र (Eligibility Certificate), पासिंग सर्टिफिकेट, ओळखपत्र (Identity Card) अर्ज, सिलॅबस सर्टिफिकेशन, प्रवेश उतारा (Admission Extract), शिष्यवृत्ती वितरण अर्ज, फेरप्रवेश (Re-admission) अर्ज आणि मार्कशीट वितरण अर्ज.
कला संचालनालय (DoA) स्तरावरील बंद सेवा: एलिमेंटरी आणि इंटरमिजिएट ड्रॉइंग परीक्षेचे रँक फेरपडताळणी, शासकीय ड्रॉइंग ग्रेड व हायर आर्ट डिप्लोमाचे प्रोव्हिजनल सर्टिफिकेट, पुढील शिक्षणासाठी ना-हरकत प्रमाणपत्र (NOC), आणि ओळखपत्र देणे.
तंत्र शिक्षण संचालनालय (DTE) व MSBTE स्तरावरील बंद सेवा: डिप्लोमा पात्रता प्रमाणपत्र (Eligibility Certificate), मायग्रेशन सर्टिफिकेट, सीईटी (CET) परीक्षा मार्कशीट, ओळखपत्र व शिष्यवृत्ती वितरण, तसेच सिलॅबस सर्टिफिकेशन. (टीप: DTE व MSBTE च्या डुप्लिकेट मार्कशीट, रिव्हॅल्युएशन आणि ट्रान्सक्रिप्ट यांसारख्या १७ सेवा बंद न करता मुख्य १७ सेवांमध्येच एकत्रित/Merge करण्यात आल्या आहेत).

अंमलबजावणी कधी आणि कशी होणार?

हा शासन निर्णय लागू झाल्यामुळे यापूर्वीचे सर्व विसंगत आदेश व परिपत्रके रद्द ठरवण्यात आली आहेत. पुणे येथील उच्च शिक्षण संचालनालय, मुंबई येथील तंत्र शिक्षण संचालनालय (DTE) आणि कला संचालनालय (DoA) यांच्या संचालकांना या निर्णयाची तातडीने अंमलबजावणी करण्यासाठी मानक कार्यपद्धती (SOP) आणि मार्गदर्शक सूचना जारी करण्याचे आदेश शासनाने दिले आहेत.

थोडक्यात सांगायचे तर, आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा (Aaple Sarkar RTS Education Services) मध्ये झालेला हा बदल महाराष्ट्रातील लाखो महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांसाठी मोठा दिलासा देणारा आहे. आता कोणत्याही कागदपत्रांसाठी कॉलेजच्या क्लार्कपुढे किंवा विद्यापीठाच्या खिडकीवर तासनतास उभे राहण्याची गरज भासणार नाही!

शासन निर्णय : उच्च व तंत्र शिक्षण विभागांतर्गत राज्यातील लोकाभिमुख सेवांचे शासकीय प्रक्रिया पुनर्रचना (GPR) करण्याबाबत शासन निर्णय डाउनलोड करण्यासाठी येथे क्लिक करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न १: ‘आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा’ अंतर्गत मायग्रेशन सर्टिफिकेट (Migration Certificate) खरंच बंद झाले आहे का?

उत्तर: हो, १३ ऑक्टोबर २०२६ च्या शासन निर्णयानुसार उच्च व तंत्र शिक्षण विभागाने मायग्रेशन सर्टिफिकेट देण्याची सेवा कालबाह्य ठरवून कायमस्वरूपी बंद केली आहे. कोणत्याही कॉलेज किंवा विद्यापीठाने विद्यार्थ्यांकडे याची मागणी करू नये, असे स्पष्ट आदेश आहेत.

प्रश्न २: सुधारित आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा अंतर्गत आता किती सेवा सुरू राहणार आहेत?

उत्तर: पूर्वीच्या ६६ सेवांपैकी ३२ सेवा बंद करण्यात आल्या असून १७ सेवा इतर सेवांमध्ये विलीन केल्या आहेत. आता एकूण १७ मुख्य शैक्षणिक सेवा ‘आपले सरकार’ पोर्टलवर सुरू राहतील.

प्रश्न ३: डिग्री आणि प्रोव्हिजनल सर्टिफिकेट मिळण्यासाठी आता किती दिवस लागतील?

उत्तर: नवीन नियमानुसार आता डिग्री सर्टिफिकेट, प्रोव्हिजनल डिग्री, डुप्लिकेट मार्कशीट, ट्रान्सक्रिप्ट आणि बोनाफाईड सर्टिफिकेट या सर्व सेवांसाठी कोणतेही जास्तीचे कागदपत्र न जोडता किंवा किमान कागदपत्रांत फक्त ७ दिवसांची कालमर्यादा निश्चित करण्यात आली आहे.

प्रश्न ४: आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवांचा लाभ घेण्यासाठी विद्यार्थ्यांकडे कोणता आयडी असणे बंधनकारक आहे?

उत्तर: शैक्षणिक सेवांच्या अर्जामध्ये आता Enrollment Number सोबत विद्यार्थ्यांचा APAAR-ID (अपार आयडी) नमूद करणे बंधनकारक करण्यात आले आहे.

प्रश्न ५: नवीन डिग्री आणि डिप्लोमा सर्टिफिकेटवर कोणते बदल पाहायला मिळतील?

उत्तर: यापुढे सर्व पदविका, पदवी आणि पदव्युत्तर प्रमाणपत्रांवर विद्यार्थ्याचा फोटो आणि डिजिलॉकर (DigiLocker) संलग्न QR Code छापणे सर्व विद्यापीठे व संस्थांना सक्तीचे करण्यात आले आहे.

या लेखात, आम्ही आपले सरकार आरटीएस शिक्षण सेवा (Aaple Sarkar RTS Education Services) विषयीची संपूर्ण माहिती दिली आहे. मला आशा आहे की तुम्हाला हा लेख आवडला असेल. तुम्हाला हा लेख आवडला तर नक्की शेअर करा. तुम्हाला या लेखाबद्दल काही प्रश्न असल्यास, कृपया टिप्पणी द्या.

खालील लेख देखील वाचा !