शाळा परिसरात जंक फूड बंदी : FDA चे नवीन नियम, 50 मीटर परिसरात काय बंद? संपूर्ण माहिती!

शाळा परिसरात जंक फूड बंदी (School Junk Food Ban Rules Maharashtra) हा महाराष्ट्रातील लाखो विद्यार्थी, पालक आणि शाळांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा निर्णय ठरला आहे. विद्यार्थ्यांच्या आरोग्याचे संरक्षण करण्यासाठी अन्न व औषध प्रशासन (FDA) ने राज्यभरातील शाळांमध्ये आणि शाळेच्या प्रवेशद्वारापासून ५० मीटर परिसरात जास्त चरबी, मीठ आणि साखर (HFSS) असलेल्या पदार्थांच्या विक्री, जाहिरात आणि मोफत वाटपास कठोर बंदी लागू करण्याचे आदेश दिले आहेत.

या निर्णयाचा उद्देश विद्यार्थ्यांना अधिक सुरक्षित, सकस आणि संतुलित आहार उपलब्ध करून देणे हा आहे. यासोबतच प्रत्येक शाळेला अन्न सुरक्षा, स्वच्छता आणि कॅन्टीन व्यवस्थापनाबाबत नवीन नियमांचे पालन करणे बंधनकारक करण्यात आले आहे.

शाळा परिसरात जंक फूड बंदी – (School Junk Food Ban Rules Maharashtra):

गेल्या काही वर्षांत मुलांमध्ये जंक फूडचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात वाढले आहे. परिणामी लठ्ठपणा, मधुमेहाचा धोका, रक्तदाब, अॅनिमिया, पोषणतत्त्वांची कमतरता आणि एकाग्रता कमी होण्यासारख्या समस्या वाढत असल्याचे प्रशासनाने नमूद केले आहे.

याच पार्श्वभूमीवर राज्यातील सुमारे दोन कोटी विद्यार्थ्यांच्या आरोग्याच्या संरक्षणासाठी हा निर्णय घेण्यात आला आहे. विद्यार्थ्यांना फळे, भाज्या, कडधान्ये, दूध आणि इतर पौष्टिक पदार्थ सहज उपलब्ध व्हावेत, हा या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश आहे.

कोणत्या शाळांना हे नियम लागू आहेत?

FDA च्या आदेशानुसार हे नियम राज्यातील जवळपास सर्व प्रकारच्या शैक्षणिक संस्थांना लागू करण्यात आले आहेत.

यामध्ये पुढील संस्थांचा समावेश आहे.

• सर्व शासकीय शाळा
• अनुदानित शाळा
• खासगी शाळा
• CBSE शाळा
• ICSE शाळा
• राज्य मंडळाच्या शाळा
• इतर मंडळांशी संलग्न शाळा
• निवासी शाळा
• वसतिगृहे
• शाळेतील कॅन्टीन
• टक शॉप
• मध्यान्ह भोजन केंद्र
• PM POSHAN व्यवस्था
• शाळांना अन्न पुरवणारे सर्व Food Business Operators

मात्र २२ महिन्यांपर्यंतच्या बालकांसाठी असलेल्या पाळणाघर आणि डे-केअर सुविधांना या आदेशातून वगळण्यात आले आहे.

शाळांसाठी कोणते नवीन नियम बंधनकारक आहेत?

FDA ने प्रत्येक शाळेसाठी काही महत्त्वाचे नियम अनिवार्य केले आहेत.

स्वतंत्र अन्न सुरक्षा व्यवस्था

प्रत्येक शाळेने अन्न सुरक्षा व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र यंत्रणा तयार करणे आवश्यक आहे. तसेच कॅन्टीनमधील अन्नाची तपासणी करण्यासाठी जबाबदार अधिकाऱ्याची नियुक्ती करावी लागेल.

सूचना फलक लावणे आवश्यक

शाळेच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर स्पष्टपणे सूचना फलक लावून ५० मीटर परिसरात जंक फूड विक्री आणि जाहिरातींना बंदी असल्याची माहिती देणे बंधनकारक करण्यात आले आहे.

FSSAI परवाना आवश्यक

शाळेतील कॅन्टीन, मेस किंवा मध्यान्ह भोजन पुरवणाऱ्या प्रत्येक कंत्राटदाराकडे वैध FSSAI परवाना किंवा नोंदणी असणे आवश्यक आहे.

शाळेच्या 50 मीटर परिसरात नेमके काय बंद आहे?

FDA च्या आदेशानुसार शाळेच्या आवारात तसेच मुख्य प्रवेशद्वारापासून सर्व दिशांना ५० मीटर परिसरात HFSS (High Fat, Salt and Sugar) अन्नपदार्थांची विक्री, जाहिरात, विपणन (Marketing) आणि मोफत वाटप करण्यास बंदी घालण्यात आली आहे. तसेच जंक फूड कंपन्यांचे बॅनर, पोस्टर्स, ब्रँडिंग किंवा लोगो लावण्यासही मनाई करण्यात आली आहे.

याशिवाय विद्यार्थ्यांना आकर्षित करण्यासाठी कूपन्स, मोफत नमुने (Free Samples) किंवा ऑफर्स देण्यासही परवानगी नसणार आहे. शाळांच्या परिसरात जंक फूड विकणारी व्हेंडिंग मशीन (Vending Machines) बसविण्यावरही बंदी घालण्यात आली आहे.

कोणते अन्नपदार्थ विक्रीस किंवा जाहिरातीस बंदी आहेत?

खालील HFSS (High Fat, Salt and Sugar) अन्नपदार्थ शाळेच्या परिसरात विक्री, जाहिरात किंवा ब्रँडिंगसाठी प्रतिबंधित आहेत.

हे पदार्थ जास्त मीठ, साखर किंवा संतृप्त चरबी असलेले असल्याने विद्यार्थ्यांच्या आरोग्यास अपायकारक ठरू शकतात, असे आदेशात नमूद करण्यात आले आहे.

HFSS म्हणजे काय?

HFSS म्हणजे:

• H – High Fat (जास्त चरबी)
• F – Fat
• S – Salt (जास्त मीठ)
• S – Sugar (जास्त साखर)

अशा प्रकारचे अन्नपदार्थ नियमित खाल्ल्यामुळे मुलांमध्ये पुढील समस्या उद्भवू शकतात.

• लठ्ठपणा
• अॅनिमिया
• पोषणतत्त्वांची कमतरता
• एकाग्रता कमी होणे
• पुढील आयुष्यात जीवनशैलीशी संबंधित आजारांचा धोका वाढणे

यामुळे विद्यार्थ्यांच्या आरोग्याचे संरक्षण करण्यासाठी HFSS अन्नपदार्थांवर निर्बंध घालण्यात आले आहेत.

शाळांच्या कॅन्टीनमध्ये कोणते पदार्थ असावेत?

FDA ने शाळांच्या कॅन्टीनमध्ये आरोग्यदायी आहारावर भर देण्याचे निर्देश दिले आहेत.

प्राधान्याने उपलब्ध असावे:

• ताजी फळे
• हिरव्या भाज्या
• कडधान्ये
• संपूर्ण धान्य
• दूध व दुग्धजन्य पदार्थ
• सुरक्षित आणि तपासलेले पिण्याचे पाणी

शाळांमधील सर्व अन्न राष्ट्रीय पोषण संस्थेच्या (NIN) आहार मार्गदर्शक तत्त्वांशी सुसंगत असावे.

शाळा व्यवस्थापनाच्या प्रमुख जबाबदाऱ्या

या आदेशानुसार शाळा व्यवस्थापनावर अनेक महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविण्यात आल्या आहेत.

आवश्यक बाबी

• वैध FSSAI परवाना किंवा नोंदणी
• Food Safety Display Board
• Food Safety Supervisor
• Health and Wellness Ambassador किंवा Nodal Officer
• प्रवेशद्वारावर सूचना फलक
• HFSS जाहिरातींना बंदी
• सुरक्षित पिण्याचे पाणी
• स्वच्छता आणि अन्न साठवणुकीची योग्य व्यवस्था

याशिवाय शाळेच्या ५० मीटर परिसरात नियमबाह्य विक्री आढळल्यास संबंधित अन्न सुरक्षा अधिकारी आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थेला माहिती देणेही आवश्यक आहे.

Food Safety Display Board म्हणजे काय?

प्रत्येक शाळेत विद्यार्थी, पालक आणि कर्मचाऱ्यांना अन्न सुरक्षिततेबाबत माहिती मिळावी यासाठी Food Safety Display Board लावणे आवश्यक आहे.

या फलकावर साधारणपणे पुढील माहिती असू शकते.

• सुरक्षित अन्नाचे नियम
• स्वच्छतेचे निकष
• तक्रार नोंदविण्याची माहिती
• अन्न सुरक्षा अधिकारी संपर्क

हा बोर्ड शाळेच्या अन्न सुरक्षा व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग मानला गेला आहे.

वर्षातून किती वेळा तपासणी होणार?

FDA च्या आदेशानुसार प्रत्येक शाळेची:

• वर्षातून किमान दोन वेळा अन्न सुरक्षा तपासणी
• वर्षातून किमान एकदा अन्न नमुना संकलन

करणे आवश्यक आहे. ही तपासणी अन्न सुरक्षा अधिकारी करतील.

नियमांचे उल्लंघन झाल्यास काय कारवाई होईल?

जर शाळा, कॅन्टीन, पुरवठादार किंवा अन्न व्यवसायिकांनी नियमांचे पालन केले नाही, तर त्यांच्याविरुद्ध पुढील कारवाई केली जाऊ शकते.

• सुधारणा सूचना (Improvement Notice)
• परवान्यावर कारवाई
• जप्ती
• अभियोजन
• परवाना निलंबन
• परवाना रद्द
• आवश्यकतेनुसार कठोर दंडात्मक कारवाई

कारवाई Food Safety and Standards Act, 2006 तसेच Food Safety and Standards Rules, 2011 मधील संबंधित तरतुदींनुसार करण्यात येईल.

विविध यंत्रणांच्या जबाबदाऱ्या

वरील जबाबदाऱ्या आदेशात स्पष्टपणे नमूद करण्यात आल्या आहेत.

महत्त्वाच्या नियमांचा झटपट आढावा

महाराष्ट्र FDA तक्रार हेल्पलाइन:

• महाराष्ट्र FDA हेल्पलाइन: 1800222365
• ई-मेल:- jc-foodhq@gov.in
• Food Safety Connect App
• https://complaints.mahafda.in/
• जवळचे अन्न व औषध प्रशासन कार्यालय