दुष्काळग्रस्त तालुक्यांमध्ये जलसंधारण कामे; नवीन GR 2026

महाराष्ट्र शासनाने 304 दुष्काळग्रस्त तालुक्यांमध्ये जलसंधारणाची कामे (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) करण्याबाबत महत्त्वाचे निर्देश दिले आहेत. 26 ऑक्टोबर 2026 रोजी मृद व जलसंधारण विभागाने यासंदर्भात शासन निर्णय (GR) जारी केला. या निर्णयानुसार प्रत्येक गावात 100 जलशोषक खड्डे तयार करणे, नाल्यांचे खोलीकरण व रुंदीकरण करणे, बंधाऱ्यांची दुरुस्ती आणि जलसाठ्यांमधील गाळ काढणे यांसारख्या कामांना प्राधान्य दिले जाणार आहे.

पावसाअभावी पाणीटंचाईचा सामना करणाऱ्या गावांसाठी हा निर्णय महत्त्वाचा आहे. दुष्काळग्रस्त तालुक्यांमध्ये जलसंधारण कामे (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) कोणती केली जाणार आहेत, त्यासाठी निधी कुठून उपलब्ध होणार आहे आणि शासनाने प्रशासनाला कोणते निर्देश दिले आहेत, याची सविस्तर माहिती या लेखातून जाणून घेऊया.

दुष्काळग्रस्त तालुक्यांमध्ये जलसंधारण कामे – Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026:

महाराष्ट्र शासनाच्या मृद व जलसंधारण विभागाने 26 ऑक्टोबर 2026 रोजी हा शासन निर्णय प्रसिद्ध केला आहे. या निर्णयाचा विषय 2026 च्या खरीप हंगामात Trigger-1 (प्रथम कळ) आणि Trigger-2 (दुसरी कळ) लागू झालेल्या 304 तालुक्यांमध्ये मृद व जलसंधारणाची कामे  (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) करण्याबाबत आहे. शासन निर्णय क्रमांक पुढीलप्रमाणे आहे.

• विभाग: मृद व जलसंधारण विभाग, महाराष्ट्र शासन
• दिनांक: 26 ऑक्टोबर 2026
• शासन निर्णय क्रमांक: जविशअ 2026/प्र.क्र.53/ई-ऑफीस क्र.1646462/जल-7
• शासन संकेतांक: 202610261437470726
• मुख्य उद्देश: दुष्काळी परिस्थितीत जलसंधारणाची कामे (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) हाती घेऊन पाणी अडवणे, जमिनीत पाणी मुरवणे आणि उपलब्ध जलस्रोतांचे संवर्धन करणे.

या निर्णयात दुष्काळग्रस्त म्हणून घोषित केलेल्या 304 तालुक्यांमधील जलसंधारण (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) कामांना गती देण्यासाठी क्षेत्रीय यंत्रणांना सूचना देण्यात आल्या आहेत. महत्त्वाची बाब म्हणजे हा निर्णय जलसंधारणाची कामे (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) करण्यासंदर्भात आहे. प्रत्येक शेतकऱ्याला स्वतंत्र आर्थिक अनुदान देण्याची किंवा ऑनलाइन अर्ज सुरू करण्याची घोषणा या निर्णयात केलेली नाही.

304 तालुक्यांमध्ये कोणती जलसंधारण कामे केली जाणार? (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026)

शासन निर्णयात एकूण 11 प्रकारच्या जलसंधारण (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) कामांचा उल्लेख आहे. त्यांचा उद्देश उपलब्ध पाण्याचे संवर्धन करणे, पावसाचे पाणी अडवणे आणि जलसंधारणाच्या संरचना कार्यक्षम ठेवणे हा आहे.

1. अपूर्ण जलसंधारणाची कामे पूर्ण करणे

मृद व जलसंधारण विभागाच्या अखत्यारीतील योजनांमध्ये सुरू असलेली, परंतु अद्याप अपूर्ण असलेली कामे पूर्ण करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. एखाद्या गावात बंधारा, नाला उपचार किंवा अन्य जलसंधारणाचे काम सुरू असून ते अपूर्ण असेल, तर संबंधित यंत्रणेने उपलब्ध नियमानुसार ते पूर्ण करण्यासाठी प्राधान्य द्यायचे आहे.

2. जुन्या जलसंधारण संरचनांची दुरुस्ती

काळानुसार काही बंधारे आणि जलसंधारणाच्या संरचना खराब होतात. अशा संरचनांची दुरुस्ती करून त्यांची कार्यक्षमता सुधारण्यावर भर देण्यात आला आहे. दुरुस्तीची आवश्यकता असलेल्या संरचनांची अद्ययावत माहिती तपासून कामांना प्राधान्य देण्याची सूचना शासनाने केली आहे.

3. प्रत्येक गावात 100 जलशोषक खड्डे

या शासन निर्णयातील सर्वाधिक लक्षवेधी तरतूद म्हणजे दुष्काळग्रस्त 304 तालुक्यांतील प्रत्येक गावात 100 जलशोषक खड्डे तयार करण्याचे निर्देश. जलशोषक खड्ड्यांमुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे स्थानिक परिस्थिती आणि भूगर्भातील रचनेनुसार भूजल पुनर्भरणाला हातभार लागू शकतो. मात्र हे खड्डे नेमके कुठे, कोणत्या तांत्रिक मापदंडांनुसार आणि कोणत्या यंत्रणेमार्फत तयार करायचे, यासाठी संबंधित विभागाच्या सूचनांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

4. बंधाऱ्यांवर गेट किंवा फळ्या बसवणे

पावसाचे पाणी वाहून जाऊ नये आणि उपलब्ध पाणी अडवता यावे, यासाठी सर्व बंधाऱ्यांवर आवश्यक गेट किंवा फळ्या बसवण्याचे निर्देश आहेत. यासोबतच या कामांची वेळोवेळी पाहणी करण्यासही सांगण्यात आले आहे.

5. नादुरुस्त कोल्हापूर पद्धतीच्या बंधाऱ्यांची दुरुस्ती

नादुरुस्त कोल्हापूर पद्धतीच्या बंधाऱ्यांची दुरुस्ती करून आवश्यक नीडल बसवण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. या कामांमुळे संबंधित बंधाऱ्यांचा वापर अधिक प्रभावीपणे करता येण्यासाठी मदत होऊ शकते.

6. जलसाठ्यांमधील गाळ काढणे

गावातील तलाव, जलसाठे आणि इतर संबंधित पाणीसाठ्यांमध्ये गाळ साचल्यामुळे पाणी साठवण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. त्यामुळे दुष्काळग्रस्त तालुक्यांतील गावांमध्ये जलसाठ्यांमधील गाळ काढण्याची कामे करण्यास सांगण्यात आले आहे.

7. नाल्यांचे खोलीकरण आणि रुंदीकरण

नाल्यांमध्ये गाळ साचणे किंवा त्यांची पाणी वाहून नेण्याची क्षमता कमी होणे, यामुळे पावसाच्या पाण्याचे व्यवस्थापन अडचणीचे ठरू शकते. शासनाने नाल्यांचे खोलीकरण आणि रुंदीकरण करण्याचे निर्देश दिले आहेत. ही कामे करताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, तांत्रिक निकष आणि संबंधित परवानग्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

8. निराई बंधारे तयार करणे

शासन निर्णयात जिल्ह्यात निराई बंधारे तयार करण्याचाही उल्लेख आहे. अशा बंधाऱ्यांमुळे स्थानिक पातळीवर पाणी अडवण्यास मदत होऊ शकते. प्रत्यक्ष कामाचे ठिकाण आणि स्वरूप संबंधित यंत्रणेकडून निश्चित केले जाईल.

9. रिचार्ज शाफ्ट तयार करणे

नाला खोलीकरणाच्या ठिकाणी, बंधाऱ्यांमध्ये किंवा तलावांमध्ये रिचार्ज शाफ्ट घेण्याची तरतूद आहे. रिचार्ज शाफ्ट हा भूजल पुनर्भरणासाठी वापरला जाणारा उपाय आहे. योग्य तांत्रिक तपासणी करून तो तयार केल्यास पावसाचे पाणी जमिनीत झिरपण्यास मदत होऊ शकते.

10. शासकीय आणि खासगी इमारतींवर रेनवॉटर हार्वेस्टिंग

पावसाचे पाणी साठवणे किंवा जमिनीत मुरवणे यासाठी शासकीय तसेच खासगी इमारतींवर Rainwater Harvesting संरचना तयार करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. या कामांमुळे इमारतींच्या छतावर पडणाऱ्या पावसाच्या पाण्याचा योग्य वापर करण्याची संधी उपलब्ध होऊ शकते.

11. स्वयंसेवी संस्थांच्या मदतीने कामे

पाणी फाउंडेशन, नाम फाउंडेशन, टाटा ट्रस्ट्स, चंद्रा फाउंडेशन आणि इतर स्वयंसेवी संस्थांच्या माध्यमातून होणाऱ्या मृद व जलसंधारणाच्या (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) कामांची प्रभावी अंमलबजावणी करण्याचेही निर्देश आहेत. यामध्ये संबंधित संस्था, स्थानिक प्रशासन आणि विभागीय यंत्रणा यांच्यात समन्वय महत्त्वाचा ठरेल.

जलसंधारण कामांसाठी निधी कुठून उपलब्ध होणार?

दुष्काळग्रस्त तालुक्यांमध्ये जलसंधारणाची कामे (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) करताना विविध उपलब्ध शासकीय आणि इतर निधी स्रोतांचा वापर करण्याची तरतूद आहे. शासन निर्णयात पुढील निधी स्रोत नमूद केले आहेत.

कामांना मंजुरी देताना कोणते नियम पाळावे लागतील?

शासनाने केवळ कामे सुरू करण्याचे निर्देश दिलेले नाहीत, तर त्यांची निवड, मंजुरी आणि अंमलबजावणी करताना काही महत्त्वाच्या बाबी स्पष्ट केल्या आहेत.

दुरुस्तीच्या कामांना प्राधान्य: संबंधित ॲपमधील अद्ययावत माहितीची पडताळणी करून दुरुस्तीची आवश्यकता असलेल्या संरचनांची निवड करावी.

काही दुरुस्ती कामांसाठी जिल्हाधिकाऱ्यांची मंजुरी: शासन निर्णयात नमूद केलेल्या दुरुस्तीच्या कामांचा अंदाजित खर्च प्रचलित आर्थिक मापदंडांच्या 20 टक्क्यांच्या मर्यादेत आणि 25 लाख रुपयांपेक्षा कमी असल्यास, संबंधित जिल्ह्याचे जिल्हाधिकारी मंजुरी देण्यासाठी सक्षम अधिकारी असतील, असे नमूद आहे. ही तरतूद संबंधित अटींच्या अधीन आहे.

रोहयोच्या निधीचा प्राधान्याने वापर: लागू नियमांनुसार VB-G RAM G/रोहयो निधीतून मृद व जलसंधारणाची जास्तीत जास्त कामे हाती घेण्यास प्राधान्य द्यावे, असे निर्देश आहेत.

तांत्रिक आणि आर्थिक नियमांचे पालन: कामे करताना प्रचलित शासन निर्णय, शासन परिपत्रके, वित्तीय नियम आणि तांत्रिक मापदंडांचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे.

जिओ-टॅगिंग बंधनकारक प्रक्रियेचा भाग: नमूद कामांचे जिओ-टॅगिंग करून संबंधित योजनांच्या पोर्टलवर माहिती अद्ययावत ठेवण्याची दक्षता घेण्याचे निर्देश आहेत.

दर 15 दिवसांनी अहवाल: संबंधित जिल्ह्यांचे कार्यकारी अभियंते यांनी कामांचा गोषवारा अधीक्षक अभियंत्यांमार्फत दर 15 दिवसांनी शासनाकडे सादर करायचा आहे. मुख्य अभियंत्यांनी या प्रक्रियेवर संनियंत्रण ठेवायचे आहे.

या निर्णयाचा शेतकरी आणि गावकऱ्यांना काय फायदा होऊ शकतो?

जलसंधारणाची कामे (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) योग्य पद्धतीने आणि वेळेत पूर्ण झाली, तर त्याचा फायदा गावातील पाणी व्यवस्थापनाला होऊ शकतो.

• पावसाचे पाणी अडवून त्याचा योग्य वापर करण्यास मदत होऊ शकते.
• जलसाठ्यांतील गाळ काढल्यामुळे पाणी साठवण्याची क्षमता वाढण्यास मदत होऊ शकते.
• नाल्यांचे खोलीकरण आणि जलशोषक खड्ड्यांमुळे काही ठिकाणी भूजल पुनर्भरणाला हातभार लागू शकतो.
• नादुरुस्त बंधाऱ्यांची दुरुस्ती झाल्यास त्यांचा उपयोग सुधारू शकतो.
• पावसाचे पाणी साठवण्याच्या संरचनांमुळे स्थानिक पाणी व्यवस्थापन अधिक सक्षम होऊ शकते.
• कामांची अंमलबजावणी आणि देखरेख यामुळे गावातील जलस्रोतांच्या संवर्धनाला चालना मिळू शकते.

मात्र हे संभाव्य फायदे आहेत. प्रत्यक्ष परिणाम पावसाचे प्रमाण, जमिनीचा प्रकार, भूगर्भरचना, कामांचा दर्जा आणि स्थानिक अंमलबजावणी यांवर अवलंबून असतील. या निर्णयामुळे प्रत्येक गावात भूजल पातळी निश्चितपणे वाढेल किंवा प्रत्येक शेतकऱ्याला स्वतंत्र लाभ मिळेल, असे गृहीत धरू नये.

आपल्या गावात जलसंधारणाची कामे होणार आहेत का, हे कसे तपासावे?

तुमच्या गावात कोणती कामे प्रस्तावित आहेत किंवा सुरू होणार आहेत, हे जाणून घेण्यासाठी पुढील पद्धतीने माहिती घेता येईल.

1. ग्रामपंचायतीशी संपर्क साधा: गावात जलशोषक खड्डे, नाला खोलीकरण, बंधारा दुरुस्ती किंवा गाळ काढण्याची कामे प्रस्तावित आहेत का, याची चौकशी करा.
2. ग्रामसभेतील माहिती तपासा: गावाच्या विकासकामांमध्ये किंवा संबंधित बैठकींमध्ये जलसंधारण कामांचा समावेश आहे का, ते पाहा.
3. पंचायत समिती किंवा जिल्हा परिषदेकडे विचारा: संबंधित विभागाच्या क्षेत्रीय कार्यालयातून कामांची स्थिती आणि अंमलबजावणी करणारी यंत्रणा समजू शकते.
4. मृद व जलसंधारण विभागाशी संपर्क साधा: संबंधित उपविभागीय किंवा जिल्हास्तरीय कार्यालयाकडून तांत्रिक माहिती मिळवा.
5. शासन निर्णय आणि मंजुरी तपासा: कामाचा प्रस्ताव, निधीचा स्रोत, प्रशासकीय मान्यता आणि तांत्रिक मंजुरी यांची माहिती उपलब्ध असल्यास त्यांची पडताळणी करा.

महाराष्ट्रातील दुष्काळी परिस्थिती लक्षात घेऊन 304 तालुक्यांमध्ये जलसंधारणाची कामे (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) हाती घेण्याचे निर्देश मृद व जलसंधारण विभागाने दिले आहेत. प्रत्येक गावात 100 जलशोषक खड्डे, नाल्यांचे खोलीकरण व रुंदीकरण, जलसाठ्यांमधील गाळ काढणे, बंधाऱ्यांची दुरुस्ती आणि रेनवॉटर हार्वेस्टिंग यांसारख्या कामांना या निर्णयात स्थान देण्यात आले आहे.

या जलसंधारण (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026) कामांसाठी विविध शासकीय योजना, जिल्हा नियोजन निधी, रोहयो/VB-G RAM G, CSR आणि इतर उपलब्ध निधी स्रोतांचा वापर करण्याची तरतूद आहे. कामांची मंजुरी, अंमलबजावणी, जिओ-टॅगिंग आणि नियमित अहवाल सादर करण्याबाबतही स्पष्ट निर्देश दिले आहेत. तुमच्या गावात नेमकी कोणती कामे होणार आहेत, याची खात्री करण्यासाठी ग्रामपंचायत किंवा संबंधित मृद व जलसंधारण कार्यालयाकडून माहिती घ्या आणि अधिकृत शासन निर्णयाची पडताळणी करा.

मृद व जलसंधारण विभाग शासन निर्णय: राज्यात सन 2026 च्या खरीप हंगामातील Trigger-1 (प्रथम कळ) व Trigger-2 (दुसरी कळ) लागू झालेल्या 304 तालुक्यांमध्ये मृद व जलसंधारणाची कामे करणेबाबत शासन निर्णय डाउनलोड करण्यासाठी येथे क्लिक करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1. दुष्काळग्रस्त तालुक्यांमध्ये जलसंधारण कामे करण्याचा शासन निर्णय कधी जारी झाला?

महाराष्ट्र शासनाच्या मृद व जलसंधारण विभागाने 26 ऑक्टोबर 2026 रोजी हा शासन निर्णय जारी केला.

2. जलसंधारण कामे किती तालुक्यांमध्ये केली जाणार आहेत?

2026 च्या खरीप हंगामात Trigger-1 आणि Trigger-2 लागू झालेल्या 304 तालुक्यांमध्ये ही कामे हाती घेण्याचे निर्देश आहेत.

3. प्रत्येक गावात किती जलशोषक खड्डे तयार केले जाणार आहेत?

शासन निर्णयानुसार दुष्काळग्रस्त 304 तालुक्यांतील प्रत्येक गावात 100 जलशोषक खड्डे तयार करण्याचे निर्देश आहेत.

4. जलसंधारण कामांसाठी निधी कुठून मिळणार?

जलयुक्त शिवार अभियान 2.0, प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना–पाणलोट विकास घटक 2.0, जिल्हा नियोजन निधी, रोहयो/VB-G RAM G, CSR आणि इतर उपलब्ध निधी स्रोतांचा नियमानुसार वापर करता येईल.

5. जलसंधारण कामांमध्ये कोणकोणत्या कामांचा समावेश आहे?

जलशोषक खड्डे, बंधारा दुरुस्ती, गाळ काढणे, नाला खोलीकरण व रुंदीकरण, रिचार्ज शाफ्ट, निराई बंधारे आणि रेनवॉटर हार्वेस्टिंग यांसारख्या कामांचा समावेश आहे.

या लेखात, आम्ही दुष्काळग्रस्त तालुक्यांमध्ये जलसंधारण कामे (Dushkalgrast Taluke Jalsandharan Kame 2026); नवीन GR 2026! विषयीची संपूर्ण माहिती दिली आहे. मला आशा आहे की तुम्हाला हा लेख आवडला असेल. तुम्हाला हा लेख आवडला तर नक्की शेअर करा. तुम्हाला या लेखाबद्दल काही प्रश्न असल्यास, कृपया टिप्पणी द्या.

खालील लेख देखील वाचा!

1. दुष्काळ जाहीर २०२६ (नवीन GR): राज्यात आता २६५ ऐवजी ३०४ तालुक्यांत!
2. सामाईक क्षेत्रासाठी दुष्काळी नुकसान भरपाई अर्ज कसा करावा? जाणून घ्या संपूर्ण माहिती!
3. दुष्काळग्रस्त तालुक्यांना मोफत अन्नधान्य; सरकारचा नवीन GR, जाणून घ्या संपूर्ण माहिती!
4. ॲग्रिस्टॅक योजनेअंतर्गत फार्मर आयडीसाठी ऑनलाईन नोंदणी कशी करायची? जाणून घ्या सविस्तर माहिती !
5. महिला शेतकरी प्रमाणपत्र ऑनलाईन अर्ज कसा करावा? पात्रता व लाभ!
6. कर्जमाफी ‘नो रेकॉर्ड फाउंड’ केवायसी एर्रोर कसा दुरुस्त करायचा?
7. अखेर या शेतकऱ्यांची कर्जमाफी होणार! शासन निर्णय जाहीर!
8. शेतकरी कर्जमाफी आधार प्रमाणीकरण: बोटांचे ठसे न जुळल्यास काय? व मयत शेतकरी कर्जमाफीची प्रक्रिया!
9. कर्जखात्याचे आधार प्रमाणीकरण: कर्जमाफीसाठी शेतकऱ्यांनी तातडीने पूर्ण करा ही महत्त्वाची प्रक्रिया!
10. बँक खाते आधार नंबरला (Bank Aadhaar Seeding) ऑनलाईन/ऑफलाईन लिंक करण्याची सविस्तर प्रोसेस !
11. शेतकरी कर्जमुक्ती योजना 2026 (Shetkari Karj Mafi) : 2 लाखांपर्यंत कर्जमाफी व 50,000 पर्यंत प्रोत्साहनपर लाभ!
12. गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजना : शेतकऱ्याचा अपघाती मृत्यू झाल्यास 2 लाख रुपये मदत मिळवण्यासाठी या गोष्टी करा !
13. नैसर्गिक आपत्ती – शेती पिके नुकसान भरपाईसाठी आधार प्रमाणीकरण ऑनलाईन प्रोसेस !
14. नैसर्गिक आपत्ती – शेती पिके नुकसान भरपाई अनुदानाची स्थिती ऑनलाईन चेक करा !
15. अतिवृष्टी नुकसान भरपाई लाभार्थी यादी !
16. किसान क्रेडिट कार्डसाठी असा करा ऑनलाईन अर्ज !
17. नैसर्गिक संकटात शेतीचं नुकसान झालंय? मग नुकसान भरपाईसाठी असा करा क्लेम आणि लाभ मिळवा – PMFBY Crop Insurance Claim
18. E-Peek Pahani DCS App : ‘डिजिटल क्रॉप सर्व्हे’ हे सुधारित ई-पीक पाहणी व्हर्जन -३ ॲप शेतकऱ्यांसाठी उपलब्ध!
19. ई-पीक पाहणी २०२६: पीक पाहणीची स्थिती तपासा, चुकीची माहिती दुरुस्त करा!

वरील लेख आपल्या सर्व मित्रांना शेअर करा. आपल्याला या लेखाबद्दल काही प्रश्न असल्यास, कृपया कमेंट करा.

आमच्या सोशल मीडिया व्हॉट्सअ‍ॅप, फेसबुक आणि टेलिग्राम ग्रुप मध्ये सामील होण्यासाठी येथे क्लिक करा !!