A HELP पशुसखी योजना: मानधन, कामे व सेवाशुल्क माहिती!

महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात शेतीसोबतच पशुपालन हा अनेक कुटुंबांच्या उत्पन्नाचा महत्त्वाचा आधार आहे. मात्र, गावात जनावर आजारी पडल्यास किंवा लसीकरण, जंतनाशक औषधे, कृत्रिम रेतन यांसारख्या सेवांची गरज भासल्यास प्रत्येक वेळी पशुवैद्यकीय दवाखान्यापर्यंत पोहोचणे शक्य होतेच असे नाही. ही अडचण लक्षात घेऊन केंद्र शासनाच्या माध्यमातून A HELP पशुसखी योजना (Pashusakhi Yojana) राबविण्यात येत आहे.

या उपक्रमांतर्गत प्रशिक्षित पशुसखी गावपातळीवर शेतकरी आणि पशुपालकांना पशुआरोग्य व पशुसंवर्धनाशी संबंधित प्राथमिक सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी मदत करतात. विशेष म्हणजे, पशुसखींच्या कामासाठी मानधन आणि विविध पशुसेवांसाठी स्वतंत्र मोबदल्याचे दर निश्चित करण्यात आले आहेत.

महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभागाने २४ जून २०२४ रोजी शासन निर्णय काढून A-HELP पशुसखी यांनी करावयाची कामे, त्यांना देय मानधन आणि सेवाशुल्क निश्चित केले आहे.

या लेखात A HELP पशुसखी योजना (Pashusakhi Yojana) नेमकी काय आहे, पशुसखींची निवड कशी होते, त्यांना किती मानधन मिळते, कोणकोणती कामे करावी लागतात आणि पशुपालकांना कोणत्या सेवा मिळतात, याची सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.

A HELP पशुसखी योजना (Pashusakhi Yojana):

A-HELP म्हणजे Accredited Agent for Health and Extension of Livestock Production. मराठीत याचा अर्थ पशुआरोग्य आणि पशुधन उत्पादनाच्या विस्तारासाठी मान्यताप्राप्त कार्यकर्ता असा होतो.

या कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि पशुपालकांना गावपातळीवर पशुआरोग्याशी संबंधित प्राथमिक सेवा उपलब्ध करून देणे हा आहे.

केंद्र शासनाच्या पशुसंवर्धन व दुग्धव्यवसाय विभागाने (DAHD) आणि राष्ट्रीय ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाने (NRLM) एकत्रितपणे या उपक्रमाची संकल्पना विकसित केली आहे. ग्रामीण भागातील महिला स्वयंसहायता बचत गटांच्या माध्यमातून पशुसखींचे जाळे तयार करण्यावर या कार्यक्रमाचा भर आहे.

गावातील पशुपालक आणि पशुवैद्यकीय संस्था यांच्यामधील दुवा म्हणून पशुसखी काम करतात. त्यामुळे जनावरांच्या आरोग्याची काळजी घेणे, पशुपालकांना प्राथमिक मार्गदर्शन करणे आणि आवश्यकतेनुसार पशुवैद्यकीय सेवांशी जोडणे सोपे होते.

A HELP पशुसखी योजना महाराष्ट्रात कधी सुरू झाली?

महाराष्ट्रात A-HELP कार्यक्रम राबविण्यासाठी २० जानेवारी २०२३ रोजी शासनाने प्रशासकीय मान्यता दिली. त्यानंतर कार्यक्रमाच्या अंमलबजावणीसाठी राज्यस्तरीय समन्वय समिती (SCSC) आणि जिल्हास्तरीय समन्वय समिती (DCSC) स्थापन करण्यात आल्या.

त्यानंतर २४ जून २०२४ रोजी महाराष्ट्र शासनाने पशुसखींच्या कामकाजाचे स्वरूप, मानधन आणि सेवाशुल्क याबाबत स्वतंत्र शासन निर्णय प्रसिद्ध केला.

या निर्णयामुळे पशुसखींकडून कोणत्या सेवा दिल्या जाणार आणि त्यासाठी किती मोबदला देय असेल, याबाबत स्पष्टता आली.

A HELP पशुसखी योजनेसाठी पात्रता काय आहे?

A-HELP पशुसखींची निवड प्रामुख्याने ग्रामीण भागातील महिला स्वयंसहायता बचत गटांच्या सदस्यांमधून करण्याची तरतूद आहे.

२० जानेवारी २०२३ च्या महाराष्ट्र शासन निर्णयातील निवड निकषांनुसार पुढील बाबी महत्त्वाच्या आहेत.

1. संबंधित महिला ही दीनदयाळ अंत्योदय योजना-राष्ट्रीय ग्रामीण उपजीविका अभियान (DAY-NRLM) अंतर्गत स्वयंसहायता बचत गटाची सदस्य असणे अपेक्षित आहे.
2. महिलेमध्ये संवाद कौशल्य आणि नेतृत्वगुण असणे आवश्यक आहे.
3. शैक्षणिक पात्रता किमान आठवी उत्तीर्ण असणे अपेक्षित आहे. पात्र उमेदवार उपलब्ध नसल्यास शैक्षणिक पात्रता शिथिल करण्याची तरतूद आहे.
4. डिजिटल साक्षरता असणे अपेक्षित आहे. आवश्यक असल्यास त्यासाठी प्रशिक्षण देण्याची तरतूद आहे.
5. समाजातील वंचित घटकांना प्रतिनिधित्व देण्यावर भर देण्यात आला आहे.
6. बचत गटातील पशुसखी, मैत्रीण किंवा कृत्रिम रेतन सेवा देणाऱ्या महिलांना प्राधान्य देण्याची तरतूद आहे.

पशुसखी योजनेअंतर्गत प्रशिक्षण कसे दिले जाते?

पशुसखी म्हणून काम करण्यासाठी संबंधित महिलांना आवश्यक प्रशिक्षण देण्याची तरतूद आहे.

२० जानेवारी २०२३ च्या शासन निर्णयानुसार राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळ (NDDB), महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान आणि राज्याचा पशुसंवर्धन विभाग यांच्या सहकार्याने १६ दिवसांचे प्रशिक्षण आयोजित करण्याची तरतूद नमूद आहे.

या प्रशिक्षणामध्ये पशुआरोग्य, पशुधन व्यवस्थापन, वैज्ञानिक पशुपालन, प्राथमिक उपचार, लसीकरण आणि पशुसंवर्धनाशी संबंधित कामांचे ज्ञान दिले जाते.

प्रशिक्षणामुळे पशुसखी गावातील पशुपालकांना योग्य प्राथमिक मार्गदर्शन करू शकतात आणि गरज पडल्यास पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधण्यास मदत करतात.

A HELP पशुसखींची कामे कोणती असतात?

A HELP पशुसखी योजना (Pashusakhi Yojana) केवळ मानधनापुरती मर्यादित नाही. ग्रामीण भागातील पशुधनाचे आरोग्य सुधारण्यासाठी पशुसखींना विविध जबाबदाऱ्या पार पाडाव्या लागतात.

त्यामध्ये पुढील कामांचा समावेश आहे.

१. जनावरांना प्राथमिक उपचार व मार्गदर्शन

गावातील पशुपालकांच्या जनावरांना किरकोळ आरोग्य समस्या असल्यास मार्गदर्शक सूचनांनुसार प्राथमिक मदत करणे आणि आवश्यकतेनुसार पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्यांकडे पाठविणे.

२. लसीकरण व कानात बिल्ला लावणे

शासनाच्या पशुआरोग्य कार्यक्रमांतर्गत जनावरांचे लसीकरण करणे, कानात ओळख पटविणारा बिल्ला (Ear Tagging) लावणे आणि संबंधित माहिती प्रणालीमध्ये नोंदविण्यास मदत करणे.

३. कृत्रिम रेतनासाठी मदत

प्रशिक्षित पशुसखींकडून गायी व म्हशींमध्ये कृत्रिम रेतन सेवा देणे आणि त्याची संबंधित प्रणालीवर नोंद करणे.

४. औषधे व पोषणपूरक घटकांचे वितरण

पशुवैद्यकांकडून आवश्यकतेनुसार औषधे, जंतनाशके, खनिज मिश्रणे आणि पोषणपूरक औषधे उपलब्ध करून घेऊन पशुपालकांना वितरित करण्यास मदत करणे.

५. पशुआरोग्य शिबिरे आयोजित करणे

दूध संघ, सहकारी संस्था किंवा स्वयंसेवी संस्थांच्या मदतीने पशुआरोग्य व जनजागृती शिबिरे आयोजित करणे.

६. पशुसंवर्धन योजनांची माहिती देणे

शेतकरी आणि पशुपालकांना शासनाच्या पशुसंवर्धनविषयक योजनांची माहिती देणे आणि आवश्यक अर्ज भरताना मदत करणे.

७. शास्त्रोक्त पशुपालनाबाबत जनजागृती

संतुलित आहार, जनावरांचे आरोग्य, चारा व्यवस्थापन आणि आधुनिक पशुपालन पद्धतींबाबत पशुपालकांना मार्गदर्शन करणे.

८. चारा उत्पादनाबाबत मार्गदर्शन

वैराण बाग, मुरघास, हायड्रोपोनिक्स, अझोला आणि बहुवार्षिक चारा पिकांच्या उत्पादनाबाबत जनजागृती करणे.

९. पशुगणना व नोंदी

पशुगणना, पशुधनाची माहिती आणि संबंधित शासकीय प्रणालीमध्ये नोंदी करण्याच्या कामात सहकार्य करणे.

१०. पशुसंवर्धन विभागाच्या बैठका व कार्यक्रम

नियुक्त गावातील कृषी व पशुसंवर्धन विभागाच्या समित्यांच्या बैठकांना आवश्यकतेनुसार उपस्थित राहणे आणि विविध शासकीय कार्यक्रमांच्या अंमलबजावणीत सहकार्य करणे.

A HELP पशुसखी योजनेअंतर्गत किती मानधन मिळते?

या योजनेबाबत महिलांच्या मनात सर्वाधिक उत्सुकता असलेला प्रश्न म्हणजे पशुसखी म्हणून काम केल्यास किती मानधन मिळते?

२४ जून २०२४ च्या महाराष्ट्र शासन निर्णयानुसार पशुसखींना महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानामार्फत प्रचलित दरानुसार दरमहा ₹२,९०० मानधन देण्याची तरतूद नमूद आहे.

याशिवाय विविध शासकीय पशुआरोग्य कार्यक्रमांमध्ये केलेल्या कामानुसार स्वतंत्र मानधन देय आहे.

खालीलप्रमाणे काही महत्त्वाचे दर निश्चित करण्यात आले आहेत.

वरील दर हे शासन निर्णयातील कामनिहाय देय मानधनाचे दर आहेत. प्रत्यक्ष देयकासाठी संबंधित कार्यक्रमाच्या अटी, पात्रता आणि कामाची नोंद लागू राहील.

पशुसखींच्या इतर कामांसाठीही मानधन मिळते का?

होय. शासन निर्णयामध्ये काही इतर कामांचाही समावेश करण्यात आला आहे.

उदाहरणार्थ, राष्ट्रीय गोकुळ मिशन (RGM) अंतर्गत दुधाळ जनावरांची दूध मोजणी करणे, एकात्मिक पाहणी योजनेअंतर्गत सर्वेक्षणासाठी मदत करणे, चारा उत्पादनाबाबत जनजागृती करणे, संतुलित आहाराचे महत्त्व पटवून देणे आणि पशुसंवर्धनविषयक योजनांची प्रसिद्धी करणे यांचा समावेश आहे.

मात्र, या सर्व कामांसाठी स्वतंत्र आर्थिक मानधन निश्चित केलेले नाही. शासन निर्णयातील काही बाबींसमोर निरंक किंवा योजनानुरूप असे नमूद आहे.

त्यामुळे प्रत्येक कामासाठी वेगळे पैसे मिळतात, असा गैरसमज करून घेऊ नये.

पशुसखी शेतकरी व पशुपालकांकडून सेवाशुल्क आकारू शकतात का?

होय. पशुसखी यांनी पशुधनासाठी दिलेल्या विविध सेवांसाठी शासनाने निश्चित केलेल्या दरानुसार सेवाशुल्क आकारण्याची तरतूद आहे.

मात्र, एक महत्त्वाची अट लक्षात घ्यावी. २४ जून २०२४ च्या शासन निर्णयानुसार पशुसखी यांनी शेतकरी किंवा पशुपालकांकडून आकारलेले सेवाशुल्क त्याच दिवशी किंवा जास्तीत जास्त दुसऱ्या दिवशी संबंधित पशुवैद्यकीय संस्थेतील अधिकारी किंवा कर्मचाऱ्यांकडे जमा करणे आवश्यक आहे.

सेवाशुल्काचे दर २३ मे २०२२ च्या शासन निर्णयानुसार किंवा राज्य शासनाने वेळोवेळी केलेल्या सुधारणांनुसार लागू राहतील.

त्यामुळे वरील मानधनाचे दर आणि पशुपालकांकडून आकारण्यात येणारे सेवाशुल्क हे दोन वेगवेगळे विषय आहेत. त्यांची गल्लत करू नये.

A HELP पशुसखी योजना महिलांसाठी रोजगाराची संधी आहे का?

ग्रामीण भागातील महिलांना पशुसंवर्धन क्षेत्रात काम करण्याची संधी मिळावी, हा या उपक्रमामागील महत्त्वाचा उद्देश आहे.

विशेषतः स्वयंसहायता बचत गटातील महिलांना प्रशिक्षण देऊन गावपातळीवर पशुआरोग्याशी संबंधित कामांमध्ये सहभागी करून घेतले जाते.

यामुळे महिलांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत सक्रिय भूमिका बजावता येते. त्याचबरोबर पशुपालकांना स्थानिक पातळीवर प्राथमिक सेवा मिळण्यास मदत होते.

मात्र, A-HELP पशुसखी या मानद (Honorary) तत्त्वावर काम करतात. त्यांना नियमित शासकीय कर्मचारी समजता येणार नाही. तसेच दरमहा ₹२,९०० हे अभियानामार्फत प्रचलित दरानुसार देय मानधन आहे; त्याला सर्व कामांसाठी मिळणारा निश्चित पगार समजू नये.

A HELP पशुसखी योजनेसाठी अर्ज कुठे करावा?

या योजनेत सहभागी होण्यासाठी किंवा पशुसखी निवडीबाबत माहिती मिळवण्यासाठी संबंधित जिल्ह्यातील महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान (उमेद/MSRLM) कार्यालय आणि पशुसंवर्धन विभागाशी संपर्क साधणे योग्य ठरेल.

तसेच आपल्या तालुक्यातील पंचायत समितीमधील पशुधन विकास अधिकारी किंवा संबंधित पशुवैद्यकीय अधिकारी यांच्याकडे चौकशी करता येईल.

सध्या नवीन पशुसखी निवडीसाठी सर्व जिल्ह्यांमध्ये एकाच वेळी अर्ज सुरू असल्याची माहिती या शासन निर्णयात दिलेली नाही. त्यामुळे कोणतीही अनधिकृत जाहिरात किंवा एजंटच्या माध्यमातून पैसे भरण्यापूर्वी संबंधित शासकीय कार्यालयाकडून खात्री करावी.

कृषी, पशुसंवर्धन, दुग्‍धव्‍यवसाय विकास व मत्‍स्‍यव्‍यवसाय विभाग :

केंद्र पुरस्कृत Accredited Agent for Health and Extension of Livestock Production (A-HELP) पशुसखी यांनी द्यावयाच्या पशुसेवेच्या बाबी, पशुसखींना देय मानधन आणि पशुसखी यांनी आकारावयाचे सेवाशुल्क निश्चित करणेबाबत शासन निर्णय पाहण्यासाठी इथे क्लिक करा.

A HELP पशुसखी योजना (Pashusakhi Yojana) ही ग्रामीण भागातील पशुपालकांना पशुआरोग्याशी संबंधित प्राथमिक सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी महत्त्वाची ठरू शकते. या कार्यक्रमामुळे गावपातळीवर पशुसखींच्या माध्यमातून लसीकरण, कानात बिल्ला लावणे, कृत्रिम रेतन, पशुगणना आणि पशुसंवर्धनविषयक जनजागृती यांसारख्या कामांना मदत मिळते.

महिलांच्या दृष्टीनेही हा उपक्रम महत्त्वाचा आहे. कारण स्वयंसहायता बचत गटातील महिलांना प्रशिक्षण घेऊन पशुसंवर्धन क्षेत्रात काम करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्र शासनाने निश्चित केलेले ₹२,९०० मासिक मानधन आणि विविध कामांसाठीचे स्वतंत्र दर यामुळे या कामाचे स्वरूप अधिक स्पष्ट झाले आहे.

योजनेत सहभागी होण्याची इच्छा असलेल्या महिलांनी आपल्या तालुक्यातील उमेद अभियान कार्यालय किंवा पशुसंवर्धन विभागाशी संपर्क साधून नवीन निवडीबाबत माहिती घ्यावी.

A HELP पशुसखी योजना – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

१. A HELP पशुसखी योजना म्हणजे काय?

A HELP पशुसखी योजना (Pashusakhi Yojana) हा केंद्र पुरस्कृत कार्यक्रम असून ग्रामीण भागातील पशुपालकांना पशुआरोग्य व पशुसंवर्धनाशी संबंधित प्राथमिक सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी प्रशिक्षित पशुसखींची मदत घेतली जाते.

२. A HELP पशुसखी यांना दरमहा किती मानधन मिळते?

महाराष्ट्र शासनाच्या २४ जून २०२४ च्या शासन निर्णयानुसार महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानामार्फत प्रचलित दरानुसार दरमहा ₹२,९०० मानधन देय आहे. याशिवाय विशिष्ट कामांसाठी स्वतंत्र मानधनाची तरतूद आहे.

३. पशुसखी होण्यासाठी किती शिक्षण आवश्यक आहे?

२० जानेवारी २०२३ च्या शासन निर्णयानुसार किमान आठवी उत्तीर्ण असणे अपेक्षित आहे. पात्र महिला उपलब्ध नसल्यास शैक्षणिक पात्रता शिथिल करण्याची तरतूद आहे.

४. A HELP पशुसखी योजनेत महिलांची निवड कोणामधून केली जाते?

DAY-NRLM अंतर्गत स्वयंसहायता बचत गटातील महिलांमधून पशुसखींची निवड करण्याची तरतूद आहे.

५. पशुसखींचे काम काय असते?

पशुसखी जनावरांचे लसीकरण, कानात बिल्ला लावणे, प्राथमिक पशुआरोग्य सेवा, प्रशिक्षित असल्यास कृत्रिम रेतन, पशुगणना, पशुपालकांना मार्गदर्शन आणि पशुसंवर्धन योजनांच्या अंमलबजावणीत मदत करतात.

६. पशुसखीला कृत्रिम रेतनासाठी किती पैसे मिळतात?

शासन निर्णयानुसार गायी किंवा म्हशीमध्ये कृत्रिम रेतनासाठी ₹५०, पहिल्याच रेतनाने गर्भधारणा झाल्यास ₹२०० आणि दुसऱ्या रेतनाने गर्भधारणा झाल्यास ₹१०० मानधन देय आहे.

७. A HELP पशुसखी ही सरकारी नोकरी आहे का?

नाही. शासन निर्णयानुसार A-HELP पशुसखी मानद (Honorary) तत्त्वावर काम करतात. त्यांना नियमित शासकीय कर्मचारी समजले जात नाही.

८. पशुसखी योजनेसाठी अर्ज कुठे करावा?

संबंधित जिल्ह्यातील महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान (उमेद/MSRLM) कार्यालय, पंचायत समिती किंवा पशुसंवर्धन विभागाशी संपर्क साधावा.

९. पशुसखी होण्यासाठी प्रशिक्षण दिले जाते का?

होय. २० जानेवारी २०२३ च्या शासन निर्णयानुसार राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळ, उमेद अभियान आणि पशुसंवर्धन विभाग यांच्या सहकार्याने १६ दिवसांच्या प्रशिक्षणाची तरतूद आहे.

१०. पशुसखी पशुपालकांकडून सेवाशुल्क घेऊ शकतात का?

होय. मात्र शासनाने निश्चित केलेल्या दरानुसारच सेवाशुल्क आकारावे लागते. जमा केलेले सेवाशुल्क त्याच दिवशी किंवा जास्तीत जास्त दुसऱ्या दिवशी संबंधित पशुवैद्यकीय संस्थेतील अधिकारी किंवा कर्मचाऱ्यांकडे जमा करणे आवश्यक आहे.

या लेखात, आम्ही A HELP पशुसखी योजना (Pashusakhi Yojana): मानधन, कामे व सेवाशुल्क विषयीची संपूर्ण माहिती दिली आहे. मला आशा आहे की तुम्हाला हा लेख आवडला असेल. तुम्हाला हा लेख आवडला तर नक्की शेअर करा. तुम्हाला या लेखाबद्दल काही प्रश्न असल्यास, कृपया टिप्पणी द्या.

खालील लेख देखील वाचा !

1. पशुसंवर्धन विभागाच्या 21 योजना 2026: गाय, म्हैस, शेळी, मेंढी, कुक्कुटपालनासाठी अनुदान; MahaDBT वर एकाच अर्जाची सुविधा!
2. मोबाईलवर पशुसल्ला मिळवण्यासाठी पशुसंवर्धन विभागाचे फुले अमृतकाळ ॲप डाउनलोड करा !
3. चारा टंचाई उपाययोजना 2026: महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या सूचना!
4. चारा बियाणे योजना २०२६: १००% अनुदानावर ₹४००० ते ₹२०००० चे बियाणे मिळणार!
5. राष्ट्रीय पशुधन अभियान (NLM) ; शेळी-मेंढी, कुक्कुट, वराह पालन व वैरण बियाणे उत्पादनाकरीता योजनेसाठी ऑनलाईन अर्ज करा!
6. पशुधन विमा योजना 2026: गाय, म्हैस, बैल, शेळी व मेंढ्यांना विमा संरक्षण मिळणार!
7. मुख्यमंत्री ग्रामीण पशुधन उद्योजकता योजना: शेतकऱ्यांना 50% ते 100% पर्यंत अनुदान!
8. पशुस्वास्थ्य व रोग नियंत्रण योजना – Livestock Health and Disease Control
9. महाडीबीटी शेतकरी योजना: 21 कृषी योजनांसाठी नवीन कार्यपद्धती; जाणून घ्या महत्त्वाचे बदल!
10. महासारथी महाआयडी 2026 | नोंदणी, डाउनलोड व संपूर्ण माहिती!

वरील लेख आपल्या सर्व मित्रांना शेअर करा. आपल्याला या लेखाबद्दल काही प्रश्न असल्यास, कृपया कमेंट करा.

आमच्या सोशल मीडिया व्हॉट्सअ‍ॅप, फेसबुक आणि टेलिग्राम ग्रुप मध्ये सामील होण्यासाठी येथे क्लिक करा !!