वृत्त विशेष कृषी पशुसंवर्धन दुग्‍धव्‍यवसाय विकास व मत्‍स्‍यव्‍यवसाय विभाग

जनावरांमध्ये उष्माघात होण्याची कारणे, लक्षणे व उपाय!

October 24, 2026 MSDhulap Team 8 min read

उन्हाळा सुरू झाला की शेतकऱ्यांसमोर पिकांसोबतच जनावरांच्या आरोग्याची काळजी घेण्याचेही मोठे आव्हान असते. वाढते तापमान, पिण्याच्या पाण्याची कमतरता आणि गोठ्यातील कोंदट वातावरण यामुळे जनावरांना त्रास होऊ शकतो. विशेषतः गाय, म्हैस, बैल, वासरे आणि कोंबड्यांवर उष्णतेचा विपरीत परिणाम होण्याची शक्यता असते. जनावरांमध्ये उष्माघात (Janavaranmadhe Ushmaghat) झाल्यास शरीराचे तापमान वाढते, श्वास घेण्यास त्रास होतो, भूक कमी होते आणि दूध उत्पादनावरही परिणाम होऊ शकतो.

वेळीच लक्षणे ओळखून योग्य काळजी घेतली, तर उष्णतेमुळे होणारा त्रास कमी करण्यास मदत होते. त्यामुळे जनावरांना उष्माघात का होतो, त्याची लक्षणे कोणती, अशा वेळी काय करावे आणि उन्हाळ्यात जनावरांचे संरक्षण कसे करावे, हे प्रत्येक पशुपालकाला माहिती असणे आवश्यक आहे.

Table of Contents

जनावरांमध्ये उष्माघात म्हणजे काय? (Janavaranmadhe Ushmaghat):

जनावरांच्या शरीरात तयार होणारी उष्णता आणि बाहेरील वातावरणातून मिळणारी उष्णता यांचा समतोल बिघडल्यास शरीराचे तापमान वाढू शकते. वातावरणातील जास्त तापमान, आर्द्रता, अपुरी हवा आणि पाण्याची कमतरता यांमुळे जनावरांच्या शरीरावर ताण येतो.

जनावरांना धाप लागणे, अस्वस्थ होणे, खाणे-पिणे कमी करणे आणि अशक्तपणा जाणवणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. गंभीर परिस्थितीत जनावर कोसळू शकते आणि जीवाला धोका निर्माण होऊ शकतो. या गंभीर अवस्थेला उष्माघात म्हणतात.

गाय-म्हशींमध्ये उष्णतेचा ताण वाढल्यास त्यांच्या आरोग्याबरोबरच प्रजननक्षमता आणि दूध उत्पादनावरही परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ तापमान वाढल्यावरच नव्हे, तर उन्हाळा सुरू होण्यापूर्वीच गोठ्याची आणि पाण्याची व्यवस्था करणे महत्त्वाचे आहे.

जनावरांमध्ये उष्माघात होण्याची प्रमुख कारणे

जनावरांना उष्माघात होण्यामागे केवळ कडक ऊन हे एकमेव कारण नसते. जनावरांची राहण्याची जागा, कामाचा ताण, पिण्याचे पाणी आणि व्यवस्थापन यांचाही महत्त्वाचा संबंध असतो.

१. वाढते तापमान आणि आर्द्रता

उन्हाळ्यात तापमान वाढल्यामुळे जनावरांच्या शरीरातील उष्णता बाहेर टाकण्याची प्रक्रिया पुरेशी प्रभावी राहत नाही. वातावरणात आर्द्रता जास्त असल्यास शरीर थंड होण्यास आणखी अडचण येऊ शकते.

२. पिण्याच्या पाण्याची कमतरता

उन्हाळ्यात जनावरांना नेहमीपेक्षा अधिक पाण्याची गरज भासू शकते. पाण्याची भांडी रिकामी असणे, पाणी स्वच्छ नसणे किंवा वेळेवर पाणी न मिळणे यामुळे शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी होऊ शकते.

३. उन्हात जड काम करून घेणे

बैलांकडून उन्हात नांगरणी, मालवाहतूक किंवा इतर कष्टाची कामे करून घेतल्यास शरीरावर ताण वाढतो. उपाशीपोटी काम करून घेणे आणि कामाच्या दरम्यान विश्रांती न देणे टाळावे.

४. गोठ्यात हवा खेळती नसणे

पत्र्याचे गरम छत, बंदिस्त गोठा, कमी खिडक्या आणि हवा खेळती राहण्याची व्यवस्था नसल्यास आतले तापमान वाढू शकते. थेट सूर्यप्रकाश गोठ्यात येत असल्यास जनावरांना अधिक त्रास होऊ शकतो.

५. दुपारच्या वेळी जनावरांची वाहतूक

कडक उन्हात जनावरांना एका ठिकाणाहून दुसरीकडे नेणे, बाजारात नेणे किंवा लांबचा प्रवास करणे यामुळे उष्णतेचा ताण वाढू शकतो. शक्य असल्यास वाहतूक थंड वेळेत करावी.

६. उन्हात चरायला नेणे

दुपारी कडक उन्हात जनावरांना चरायला सोडल्यास त्यांना सावली आणि पाणी मिळण्यात अडचण येऊ शकते. त्यामुळे सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी वातावरण तुलनेने थंड असताना चरायला नेणे योग्य ठरते.

जनावरांमध्ये उष्माघाताची लक्षणे कोणती?

जनावरांच्या वागण्यात किंवा खाण्यापिण्यात अचानक बदल दिसल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. उष्णतेचा ताण वाढत असल्याची काही सामान्य लक्षणे पुढीलप्रमाणे आहेत.

जनावराचे शरीर नेहमीपेक्षा जास्त गरम जाणवणे.
श्वासोच्छ्वासाचा वेग वाढणे किंवा धाप लागणे.
हृदयाचे ठोके वाढणे.
तोंड उघडून श्वास घेणे.
जास्त लाळ गळणे किंवा घाम येणे.
चारा आणि खुराक खाणे कमी करणे.
वारंवार पाणी पिण्याचा प्रयत्न करणे.
अस्वस्थपणे इकडे-तिकडे फिरणे किंवा एका जागी उभे राहणे.
अशक्तपणा, डगमगणे किंवा खाली कोसळणे.
गंभीर अवस्थेत प्रतिसाद कमी होणे किंवा बेशुद्ध पडणे.

गर्भवती गाई-म्हशींमध्ये तीव्र उष्णतेचा ताण अधिक गंभीर ठरू शकतो. जनावराची अवस्था बिघडत असल्यास घरगुती उपायांवर अवलंबून न राहता त्वरित पशुवैद्यकाची मदत घ्यावी.

जनावरांना उष्माघात झाल्यास काय करावे?

जनावराला उष्माघाताची शंका आल्यास वेळ वाया घालवू नका. सुरुवातीची योग्य काळजी आणि त्वरित पशुवैद्यकीय मदत यामुळे परिस्थिती गंभीर होण्याचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

१. जनावराला सावलीत न्या

जनावराला उन्हातून हलवून सावलीच्या, हवेशीर आणि तुलनेने थंड जागेत ठेवा. तेथे गर्दी किंवा कोंदटपणा नसावा.

२. पशुवैद्यकाशी त्वरित संपर्क साधा

श्वास घेण्यास त्रास होणे, शरीर खूप गरम असणे, चालता न येणे किंवा कोसळणे अशी लक्षणे असल्यास तातडीने पशुवैद्यकाला बोलवा. जनावराची अवस्था गंभीर असल्यास उपचारासाठी वाट पाहू नका.

३. शरीर थंड करण्यास मदत करा

पशुवैद्यकीय सल्ल्यानुसार जनावराच्या शरीरावर, विशेषतः मानेवर आणि शरीराच्या मोठ्या भागावर, थंड पण अतिशय बर्फाळ नसलेले पाणी फवारता येते. हवा खेळती ठेवल्यास शरीर थंड होण्यास मदत होऊ शकते.

भर उन्हातून आलेल्या जनावराच्या अंगावर अचानक बर्फासारखे थंड पाणी ओतणे किंवा बर्फाने जोरदार घासणे टाळा. जनावराच्या स्थितीनुसार योग्य पद्धत पशुवैद्यकाकडून समजून घ्या.

४. पिण्यासाठी स्वच्छ पाणी उपलब्ध ठेवा

जनावर शुद्धीत असून व्यवस्थित गिळू शकत असल्यास त्याला स्वच्छ, थंडसर पाणी उपलब्ध करून द्या. अशक्त किंवा बेशुद्ध जनावराच्या तोंडात जबरदस्तीने पाणी ओतू नका. त्यामुळे पाणी श्वसनमार्गात जाण्याचा धोका असतो.

५. स्वतःहून औषधे देऊ नका

मानवी औषधे, ताप कमी करणारी औषधे किंवा इतर पशुवैद्यकीय औषधे स्वतःच्या अंदाजाने देऊ नयेत. मीठ, खनिज मिश्रण, गूळ किंवा इतर पदार्थ उपचार म्हणून देण्यापूर्वी पशुवैद्यकीय सल्ला घ्यावा.

उन्हाळ्यात जनावरांची काळजी कशी घ्यावी?

उष्माघात झाल्यानंतर उपचार करण्यापेक्षा तो होऊ नये यासाठी आधीच काळजी घेणे अधिक चांगले. शेतकऱ्यांनी पुढील उपाय नियमितपणे करावेत.

१. गोठ्यात सावली आणि हवा खेळती ठेवा

गोठ्याचे छत उन्हामुळे खूप तापत असल्यास त्यावर योग्य उष्णतारोधक व्यवस्था करा. छताची रचना, उंची आणि हवेशीर खिडक्या यांकडे लक्ष द्या. पंखे किंवा योग्य वायुवीजनाची व्यवस्था उपयोगी ठरू शकते.

२. पाण्याची कायम व्यवस्था करा

गोठ्यात पाण्याची स्वच्छ भांडी ठेवा. पाणी नियमितपणे बदलावे आणि भांडी स्वच्छ ठेवावीत. जनावरांना दिवसभर पाणी मिळेल, याची खात्री करा.

३. चरायला नेण्याची वेळ बदला

कडक उन्हात चरायला नेण्याऐवजी सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी उशिरा चरायला न्या. शेतात काम करणाऱ्या जनावरांनाही वेळोवेळी विश्रांती द्या.

४. आहाराकडे लक्ष द्या

उष्णतेच्या काळात जनावरांच्या खाण्याच्या सवयी बदलू शकतात. स्वच्छ चारा, संतुलित आहार आणि पुरेसे पाणी द्या. आहारात मोठे बदल करण्यापूर्वी पशुवैद्यक किंवा पशुपोषण तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.

५. गोठ्याच्या छताचे तापमान कमी करा

गोठ्याचे छत थेट सूर्यप्रकाशात असल्यास उष्णता कमी करणारे छताचे आच्छादन किंवा उष्णतारोधक साहित्य वापरता येते. पाणी फवारण्याची व्यवस्था करताना विद्युत उपकरणे, वायरिंग आणि घसरडी जमीन यांपासून सुरक्षितता राखा.

६. जनावरांच्या अंगावर पाणी फवारा

अतिउष्णतेच्या काळात योग्य पद्धतीने पाणी फवारल्याने जनावरांना थंडावा मिळू शकतो. मात्र गोठ्यात पाणी साचणार नाही आणि जनावरे घसरून पडणार नाहीत, याची काळजी घ्या.

७. लहान व अशक्त जनावरांकडे विशेष लक्ष द्या

वासरे, आजारी जनावरे, वृद्ध जनावरे आणि गर्भवती जनावरे यांची नियमित तपासणी करा. त्यांना थेट उन्हात जास्त वेळ ठेवू नका.

८. दूध देणाऱ्या जनावरांचे निरीक्षण करा

दूध देणाऱ्या गाई-म्हशींमध्ये उष्णतेच्या ताणामुळे चारा खाणे आणि दूध उत्पादन कमी होऊ शकते. दूध अचानक कमी झाल्यास केवळ उन्हाचा परिणाम आहे असे गृहीत धरू नका. इतर आजारांची शक्यता तपासण्यासाठी पशुवैद्यकाचा सल्ला घ्या.

गोठा व्यवस्थापनासाठी शेतकऱ्यांनी लक्षात ठेवावयाच्या गोष्टी

गोठा थंड आणि स्वच्छ ठेवणे हे जनावरांच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे. त्यासाठी काही साध्या सवयी उपयोगी पडतात.

गोठ्यात हवा खेळती राहील याची व्यवस्था करा.
पिण्याच्या पाण्याची भांडी सावलीत ठेवा.
गोठ्यातील शेण आणि ओलसर कचरा नियमित साफ करा.
पंखे वापरताना वायरिंग सुरक्षित ठेवा.
जनावरांना एकमेकांवर गर्दी करून बांधू नका.
गोठ्याच्या आसपास सावली देणारी झाडे लावा.
उष्णतेच्या काळात जनावरांच्या खाण्यापिण्याची आणि वागण्याची नोंद ठेवा.

लक्षात ठेवा, प्रत्येक गोठ्याची रचना वेगळी असते. त्यामुळे आपल्या परिसरातील हवामान, उपलब्ध जागा आणि जनावरांची संख्या यानुसार योग्य व्यवस्थापन निवडावे.

जनावरांमध्ये उष्माघात टाळण्यासाठी महत्त्वाच्या सूचना

उन्हाळ्यातील उष्णतेचा ताण कमी करण्यासाठी पाणी, सावली, विश्रांती आणि हवा खेळती ठेवणे या चार गोष्टींना प्राधान्य द्या.

जनावरांना उपाशीपोटी कष्टाची कामे लावू नका. दुपारच्या कडक उन्हात वाहतूक किंवा जड कामे शक्यतो टाळा. जनावर अचानक खाणे बंद करत असेल, धाप टाकत असेल किंवा अशक्त होत असेल तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.

जनावरांमध्ये (Janavaranmadhe Ushmaghat) उष्माघाताची लक्षणे दिसल्यास घरगुती उपाय करत बसण्याऐवजी त्वरित पशुवैद्यकीय मदत घ्या. जनावराचे शरीराचे तापमान, श्वासोच्छ्वास आणि एकूण स्थिती तपासून योग्य उपचार करणे आवश्यक असते.

उन्हाळ्यात वाढणारे तापमान हे जनावरांच्या आरोग्यासाठी गंभीर आव्हान ठरू शकते. जनावरांमध्ये उष्माघात (Janavaranmadhe Ushmaghat) होऊ नये यासाठी गोठ्यात सावली, स्वच्छ पाणी, योग्य आहार आणि हवा खेळती राहण्याची व्यवस्था असणे गरजेचे आहे.

शेतकऱ्यांनी जनावरांच्या वागण्यात होणारे बदल वेळेवर ओळखावेत आणि गंभीर लक्षणे दिसल्यास पशुवैद्यकाची मदत घ्यावी. योग्य काळजी घेतल्यास उष्णतेचा ताण कमी करण्यास, जनावरांचे आरोग्य जपण्यास आणि दूध उत्पादनावर होणारा विपरीत परिणाम कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

१. जनावरांमध्ये उष्माघात कशामुळे होतो?

वाढते तापमान, जास्त आर्द्रता, पिण्याच्या पाण्याची कमतरता, गोठ्यातील कोंदटपणा आणि कडक उन्हात जड काम केल्यामुळे जनावरांना उष्णतेचा ताण येऊ शकतो.

२. जनावरांमध्ये उष्माघाताची प्रमुख लक्षणे कोणती?

धाप लागणे, श्वासोच्छ्वास वाढणे, जास्त लाळ गळणे, चारा कमी खाणे, अस्वस्थता आणि अशक्तपणा ही संभाव्य लक्षणे आहेत. गंभीर लक्षणे दिसल्यास त्वरित पशुवैद्यकाशी संपर्क साधावा.

३. गाय किंवा म्हशीला उष्माघात झाल्यास काय करावे?

जनावराला सावलीत आणि हवेशीर जागेत ठेवा, योग्य पद्धतीने शरीर थंड करण्यास सुरुवात करा आणि त्वरित पशुवैद्यकीय मदत घ्या. बेशुद्ध जनावराच्या तोंडात जबरदस्तीने पाणी ओतू नका.

४. उन्हाळ्यात जनावरांना किती पाणी द्यावे?

पाण्याची गरज जनावराचा प्रकार, वजन, दूध उत्पादन, आहार आणि हवामान यांवर अवलंबून असते. त्यामुळे स्वच्छ पाणी सतत उपलब्ध ठेवा आणि पाण्याचे सेवन कमी होत असल्यास कारण तपासा.

५. जनावरांमध्ये उष्माघात टाळण्यासाठी गोठा कसा ठेवावा?

गोठ्यात सावली, पुरेसे वायुवीजन, स्वच्छ पाण्याची व्यवस्था आणि उष्णता कमी करणारे योग्य छत असावे. गरजेनुसार पंखे किंवा सुरक्षित पाणी फवारणीची व्यवस्था करता येते.

६. उष्णतेमुळे गाई-म्हशींचे दूध कमी होते का?

होय, उष्णतेच्या ताणामुळे जनावरांचे खाणे कमी होऊ शकते आणि दूध उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. दूध अचानक कमी झाल्यास इतर संभाव्य कारणांची तपासणी करून घ्यावी.

महत्त्वाची सूचना: हा लेख सामान्य माहिती आणि प्रतिबंधात्मक काळजीसाठी आहे. जनावरांची स्थिती गंभीर असल्यास पशुवैद्यकाकडून तपासणी व उपचार करून घ्या.

या लेखात, आम्ही जनावरांमध्ये उष्माघात (Janavaranmadhe Ushmaghat) होण्याची कारणे, लक्षणे व उपाय! विषयीची संपूर्ण माहिती दिली आहे. मला आशा आहे की तुम्हाला हा लेख आवडला असेल. तुम्हाला हा लेख आवडला तर नक्की शेअर करा. तुम्हाला या लेखाबद्दल काही प्रश्न असल्यास, कृपया टिप्पणी द्या.

खालील लेख देखील वाचा!

वरील लेख आपल्या सर्व मित्रांना शेअर करा. आपल्याला या लेखाबद्दल काही प्रश्न असल्यास, कृपया कमेंट करा.